Yüksek Akım Hatlarında Kullanılması Gereken Kablo Türleri

1. Yüksek Akım İçin Genel Prensipler

Kablo seçerken özellikle şunlara bakılır:

• Sürekli akım taşıma kapasitesi (Iᴀmp):
  Kablonun kesiti, ortam sıcaklığı ve döşeme şekline göre katalogdan/standarttan seçilir.

• Kısa devre dayanımı:
  Kablo, koruma cihazı açana kadar geçen sürede (örneğin 1 s) ısınmaya dayanabilmeli.

• Gerilim düşümü:
  Uzun hatlarda, yükteki gerilim çok düşmesin diye kesit büyütülür.

• Ortam şartları:

  • Dış ortam / güneş / nem / kimyasal etki

  • Kablo tava içinde mi, boru içinde mi, toprak altında mı?

• Yangın güvenliği:
  Kapalı hacimlerde halojensiz, düşük dumanlı kablolar tercih edilir.

• Bakır mı alüminyum mu?
  Bakır daha iyi iletken ama pahalı; büyük akımlarda çoğu zaman alüminyum + büyük kesit veya busbar ekonomik çözüm olur.

2. Alçak Gerilim (0,6/1 kV) Yüksek Akım Hatlarında Kullanılan Kablo Türleri

2.1. XLPE İzoleli Güç Kabloları

(Örn: N2XY, N2XH, YXV vb.)

• Nerede? Ana dağıtım panosu – tali pano arası, büyük motor beslemeleri, jeneratör çıkışları.

• Özellikler:

  • XLPE (çapraz bağlı polietilen) izolasyon → yüksek sıcaklık dayanımı (genelde 90°C)

  • Aynı kesitte PVC’ye göre daha fazla akım taşıyabilir.

  • Bakır veya alüminyum iletkenli olabilir.

• Neden yüksek akımda tercih edilir?
  Yüksek akım → yüksek ısınma; XLPE’nin sıcaklık dayanımı yüksek olduğu için daha güvenlidir.

2.2. PVC İzoleli Güç Kabloları

(Örn: NYY, NYM)

• Nerede? Bina içi ana beslemeler, pano içi kablolama, orta mertebede akımlar.

• Özellikler:

  • Ekonomiktir, yaygın bulunur.

  • Sürekli çalışma sıcaklığı genelde 70°C civarıdır.

• Yüksek akımda durum:
  Akım yükseldikçe aynı kesitte XLPE kabloya göre daha çabuk sınırına gelir. Çok yüksek akım gereken uygulamalarda genelde XLPE veya busbar tercih edilir.

2.3. Esnek Kauçuk İzoleli Kablolar

(Örn: H07RN-F tipi)

• Nerede?

  • Jeneratör – pano arası seyyar bağlantılar

  • Vinç, hareketli makineler, kaynak makineleri

• Özellikler:

  • Kauçuk izolasyon → mekanik darbe, yağ, dış ortam dayanımı iyidir.

  • Çok damarlı, yüksek esneklik → sık hareket eden ekipmanlarda kullanılır.

• Yüksek akım tarafı:
  Yeterince büyük kesit seçilerek 200–300 A ve daha üzeri akımlar taşınabilir; ancak esnek kablo olduğu için uzun sürekli hatlardan çok, seyyar/taşınabilir güç beslemelerinde yaygındır.

3. Çok Yüksek Akımlarda: Bara ve Busbar Sistemleri

Akımlar 400 A, 630 A, 1000 A, 4000 A mertebelerine çıktığında çoğu tesiste kablo yerine:

3.1. Bakır / Alüminyum Bara (Busbar)

• Pano içi ve kısa mesafeli ana dağıtımda kullanılır.

• Avantajları:

  • Çok yüksek akımı, kompakt yapıda taşıyabilir.

  • Kablo demetlerine göre montaj ve soğuma açısından daha kontrollüdür.

  • Büyük kısa devre akımlarına dayanım sağlayabilir.

3.2. Busbar Trunking (Baralı Kanal Sistemleri)

• Nerede? Büyük sanayi tesisleri, AVM’ler, yüksek binalar.

• Ana dağıtım panosundan kat panolarına kadar ön imal edilmiş, metal gövdeli bara kanalları ile hat çekilir.

• Yüksek akım için pratik, modüler ve yangın açısından kontrolü kolay bir çözümdür.

4. Orta Gerilimde (OG) Yüksek Akım Hatları

Eğer “yüksek akım hattı” derken 6–36 kV arası OG kabloları kastediliyorsa, tipik kablolar:

• XLPE izoleli tek damarlı OG güç kabloları

  • Örn: Tek damarlı, bakır/alüminyum iletkenli, ekranlı kablolar (12/20 kV, 18/30 kV vb.).

• OG hava hattı iletkenleri

  • Örn: AAC, AAAC, ACSR tipi iletkenler (alüminyum ve çelik takviyeli).

Burada “yüksek akım” ile kast edilen, OG bara/kablo üzerinden geçen trafo gücüne bağlı yük akımlarıdır; kablo seçimi kısa devre akımları ve termik sınırlar dikkate alınarak yapılır.

5. Diğer Özel Kablolar (Yüksek Akımla Sık Beraber Görülenler)

• Halojensiz, dumanı az kablolar (HFFR / LSZH)
  Yangın güvenliğinin çok kritik olduğu yerlerde (AVM, hastane, metro).

• Solar (PV) kabloları (DC tarafında yüksek akım)
  Örn: H1Z2Z2-K; UV ve dış ortam dayanımlı, yüksek sıcaklıkta çalışabilen DC kablolar.

• Yüksek sıcaklık kabloları (silikon, cam elyaf)
  Fırın, dökümhane gibi ortamlarda, hem yüksek akım hem yüksek ortam sıcaklığı varsa.

6. Pratik Bir Yaklaşım: Hangi Durumda Ne Kullanılır?

• Pano–pano, pano–büyük motor/jeneratör (0,4 kV)
  → Genelde XLPE izoleli güç kablosu (N2XY, N2XH, YXV) veya çok yüksek akımda busbar

• Bina içi ana kolon beslemeleri
  → PVC (NYY) veya XLPE (N2XY/N2XH), akım ve yangın şartlarına göre

• Seyyar güç (mobil jeneratör, büyük kaynak makineleri, vinçler)
  → Esnek kauçuk izoleli H07RN-F tipleri

• Çok yüksek güce sahip sanayi tesisi ana dağıtımı (ör. 2000–4000 A)
  → Çoğu zaman busbar trunking sistemi

• OG tarafı (trafo giriş/çıkış, OG ring besleme)
  → XLPE izoleli OG güç kabloları veya ACSR/AAAC hava hattı iletkenleri

7. Önemli Not

Kablo/iletken seçimi, ilgili ülke standartlarına (örn. TS/IEC 60364 vb.) göre:

• Hat anma akımı

• Kısa devre akımı ve süresi

• Döşeme şekli, ortam sıcaklığı, gruplanma katsayıları

• Gerilim düşümü sınırları

dikkate alınarak yetkili bir elektrik mühendisi tarafından hesaplanmalıdır. Buradaki bilgiler, genel rehber niteliğindedir.