Endüstriyel Tesislerde Kablo Yönetimi ve Güvenlik Standartları

1. Giriş

Endüstriyel tesislerde kablo yönetimi, sadece “kabloları bir yerlere sabitlemek” değil;

• Elektriksel güvenlik (elektrik çarpması, kısa devre, yangın),

• İş sürekliliği (arıza, duruş, bakım süreleri),

• Denetlenebilirlik ve izlenebilirlik (etiketleme, dokümantasyon),

• Mevzuata ve standartlara uyum

açısından kritik bir konudur.

Uluslararası düzeyde alçak gerilim tesisatları için referans seri IEC 60364 iken, Türkiye’de bunun uyarlanmış hâli TS HD 60364 serisi standardlardır. 

2. Kablo Yönetiminin Temel Hedefleri

1. Güvenlik

   • İzolasyon hasarı, gevşek bağlantı, uygunsuz kesit ve güzergâh kaynaklı elektrik çarpması ve yangın riskini minimize etmek.

2. İşletme sürekliliği

   • Planlı/plansız duruşları azaltmak, arıza tespitini hızlandırmak.

3. Bakım kolaylığı

   • Temiz güzergâhlar, erişilebilir kablo tavaları, okunabilir etiketler sayesinde bakım süresini kısaltmak.

4. Uyum ve denetlenebilirlik

   • Ulusal/uluslararası standartlara uyum; iş teftişleri ve sigorta denetimlerinde sorun yaşamamak.

3. Standartlar ve Mevzuat Çerçevesi

3.1. Uluslararası Standartlar

• IEC 60364 – Low-voltage electrical installations
  Alçak gerilim elektrik tesisatlarının tasarımı, ekipman seçimi ve montajına dair genel kuralları belirler. Özellikle Bölüm 5-52, kablo ve kablo taşıyıcı sistemlerin seçimi ve döşenmesi için temel referanstır. 

• IEC 61537 – Cable tray and ladder systems
  Kablo tavası ve kablo merdivenlerinin; mekanik dayanım, korozyon, yük kapasitesi, test yöntemleri gibi gerekliliklerini tanımlar. Endüstriyel kablo taşıyıcıları bu standarda uygun seçilmelidir. 

• IEC / EN 60204‑1 – Safety of machinery – Electrical equipment of machines
  Makinaların elektrik donanımı için temel standarttır; pano içi kablo tesisatı, kablo renkleri, koruma düzeni, esnek kabloların bağlantısı gibi konularda ayrıntılı hükümler içerir. 

• Avrupa Birliği Direktifleri
  Alçak Gerilim (LVD) ve EMC Direktifleri, CENELEC tarafından hazırlanan harmonize EN standartları ile desteklenir ve kablo sistemlerinin hem güvenlik hem elektromanyetik uyumluluk açısından sınırlarını belirler. 

3.2. Türkiye’de İlgili Standart ve Yönetmelikler

• TS HD 60364 serisi – IEC 60364’ün Türkiye’ye uyarlanmış hâli. Alçak gerilim tesislerinin tasarımı, kurulumu ve doğrulanmasına dair ana çerçeveyi sağlar.

• Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik
  Şaftlar, tesisat geçişleri, yangına dayanım süreleri, kablo ve diğer tesisatın yangın duvarlarından geçişinde sızdırmazlık gibi konuları düzenler; tesisatın yangın ve duman geçişine karşı en az duvarın yangın dayanımı kadar korunmasını zorunlu kılar. 

• Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik
  (ATEX 137 uyarlı) Patlayıcı ortamlı alanlarda risk değerlendirmesi, bölge sınıflandırması (Zone 0–1–2 / 20–21–22), ve Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlanması zorunludur; kablo ve ekipman seçimi de bu dokümanın kapsamındadır. 

• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği
  Elektrik tesisatı ve benzeri ekipmanların periyodik kontrollerini zorunlu kılar; kontrol aralarının genellikle 1 yılı aşmayacak şekilde belirlenmesini ister. 

4. Kablo Seçimi ve Boyutlandırma

Endüstriyel tesiste kablo seçimi yapılırken:

1. Gerilim seviyesi ve izolasyon sınıfı

   • Sistem gerilimi (ör. 400/230 V, 690 V) ve darbe gerilimleri dikkate alınır.

   • IEC / TS HD 60364 serisinde verilen izolasyon sınıfları ve hava/kaçak mesafe kuralları esas alınır. 

2. Akım taşıma kapasitesi ve kısa devre dayanımı

   • Kablonun kesiti; sürekli akım yükü, ortam sıcaklığı, döşeme şekli (hava, toprak, tava), gruplama faktörleri ve kısa devre süresine göre belirlenmelidir.

3. Ortama uygunluk

   • Sıcaklık, kimyasal ortam, UV, yağ, nem, mekanik darbeler ve kemirgen riski gibi etkenler göz önüne alınır.

   • Gerekirse zırhlı (armored) veya metal boru içinde döşeme tercih edilir.

4. Yangın performansı

   • Özellikle kaçış yollarında ve kritik kontrol devrelerinde alev yaymayan, düşük duman yoğunluklu, halojensiz kablolar tercih edilir. Bu hem standartların ruhuna uygundur hem de yangında tahliyeyi kolaylaştırır (Bkz. IEC 60364’nin yangına karşı koruma bölümleri).

5. Kablo Güzergâhı Planlama ve Taşıyıcı Sistemler

5.1. Güzergâh Planlama İlkeleri

• Kablolar, en kısa ama en güvenli güzergâhtan; bakım için ulaşılabilir ve mekanik zarardan korunmuş şekilde döşenmelidir.

• Sıcak yüzeyler, buhar hatları, agresif kimyasal hatlar ve hareketli mekanizmalarla minimum etkileşim sağlanmalıdır.

• Güç kabloları ile zayıf akım / haberleşme kabloları mümkün olduğunca ayrı tavalar veya bölmeli tavalar üzerinden çekilerek EMC problemleri azaltılmalıdır.

• Yangın duvarı ve şaft geçişlerinde, yönetmeliğin öngördüğü yangın dayanım süresi kadar yangın durdurucu dolgu yapılmalıdır. 

5.2. Taşıyıcı Sistem Tipleri

Taşıyıcı sistemler IEC 61537 kapsamında seçilmeli ve test edilmiş olmalıdır. 

• Kablo tavası (tray) – Genel dağıtımlar için, iyi havalandırma sağlar.

• Kablo merdiveni (ladder) – Ağır güç kabloları ve uzun açıklıklar için yüksek mekanik dayanım.

• Tel örgü (mesh) tava – Özellikle data ve zayıf akım sistemleri için.

• Kanal ve boru sistemleri (conduit) – Mekanik darbe ve kimyasal korumanın kritik olduğu yerler.

Planlamada dikkat edilmesi gerekenler:

• Askı aralıkları, tava/merdiven üreticisinin yük tablolarına göre; tipik olarak 1,5–3 m arası.

• Doluluk oranı; kablo tavalarında genellikle %40–60 doluluk hedeflenir, ileride kablo ilavesi için rezerv bırakılır.

• Bükülme yarıçapı; kablo üreticisinin verdiği min. bükülme çapına kesinlikle uyulmalıdır (özellikle fiber optik ve ekranlı kablolarda).

6. Elektriksel Güvenlik, Topraklama ve EMC

6.1. Elektriksel Güvenlik

IEC / EN 60204‑1 ve IEC 60364 bölümleri, iletkenlerin bağlantısı, yalıtım mesafeleri, klemens tipleri ve iletken sonlandırma teknikleri için ayrıntılı hükümler içerir. 

• İnce kesitli, çok telli iletkenlerde burç (ferrül) kullanımı,

• Vidalı klemenslerde gevşeme riskine karşı uygun tork değerlerinin uygulanması,

• IP koruma sınıfı, toz ve neme karşı uygun seçilmelidir.

6.2. Topraklama ve Eşpotansiyel

IEC/TS HD 60364-4-41 ve 4-54 bölümleri; elektrik çarpmasına karşı koruma, topraklama ve eşpotansiyel bağlantı kurallarını tanımlar.

• Kablo ekranları, zırhları ve metal tavalar uygun noktalardan sistem topraklamasına bağlanmalı,

• Büyük tesislerde ana eşpotansiyel baralarla (MEBB) yapısal çelik, borular, kablo tavaları vb. bağlanarak potansiyel farklar azaltılmalıdır.

• Binaların Yangından Korunması Yönetmeliği; metal tesisatların yangın ve tahliye güvenliğini tehlikeye atmayacak şekilde düzenlenmesini öngörür. 

6.3. EMC (Elektromanyetik Uyumluluk)

• Güç ve sinyal kabloları mümkün olduğunca fiziksel olarak ayrılmalı,

• Kablo ekranları her iki uçtan veya tek uçtan topraklanma stratejisi, sistemin EMC analizine göre belirlenmelidir,

• Frekans konvertörleri, büyük motor sürücüleri gibi ekipmanlara giden kablolar için üretici kılavuzları (ekranlama, filtre, özel klemens) takip edilmelidir.

7. Patlayıcı Ortamlar (ATEX Bölgeleri) ve Kablo Yönetimi

Patlayıcı ortam riski bulunan endüstriyel tesislerde (kimya, boya, silo, rafineri vb.) kablo sistemleri, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik ve ATEX prensipleri çerçevesinde tasarlanmalıdır.

Dikkat edilmesi gerekenler:

• Bölge sınıflandırması (Zone 0/1/2 gaz, 20/21/22 toz) tamamlanmadan kablo güzergâhı kesinleştirilmemelidir.

• Ex bölgelerinde kullanılacak kablo ve ek ekipman (kutu, rakor, klemens, cihaz) uygun kategori ve sertifikaya sahip olmalıdır.

• Kablo girişlerinde sızdırmazlık, kablo kılıfının soyma uzunluğu, zırhın topraklanması gibi detaylar Ex sertifikalı rakor montaj talimatlarına göre yapılmalıdır.

• Tüm bu düzenlemeler, Patlamadan Korunma Dokümanı içinde tanımlanmalı ve kablo sistemleri bu dokümanla uyumlu olmalıdır.

8. Etiketleme, Numaralandırma ve Dokümantasyon

İyi kablo yönetiminin belki de en az konuşulan ama en kritik kısmı budur.

• Her kablonun benzersiz bir kablo numarası olmalı;

  • Panodaki klemenslerde, sahadaki ekipman tarafında ve kritik ara noktalarda okunabilir etiketler bulunmalı.

• Kablo etiketleri; UV’ye, ısıya ve kimyasallara dayanıklı malzemeden seçilmeli.

• As‑built projeler, kablo listeleri, kablo kesit ve güzergâh planları güncel tutulmalı; revizyonlar sahadaki etiketlerle uyumlu olmalıdır.

• Denetim ve arıza durumunda, teknisyenin sadece kablo numarası üzerinden şemaya ulaşıp hatayı takip edebilmesi hedeflenir.

9. Periyodik Kontrol, Bakım ve İyileştirme

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, elektrik tesisatının ve iş ekipmanlarının periyodik kontrollerini zorunlu kılar; süre genellikle en fazla yılda bir olacak şekilde belirlenir. 

Kablo sistemleri için pratik bakış:

1. Görsel kontroller

   • Sarkan, gerilmiş, kesilmiş, ezilmiş kablolar,

   • Korozyona uğramış kablo tavaları, kırık konsollar,

   • Doluluk oranı aşılmış veya aşırı ısınmış kablo demetleri.

2. Elektriksel test ve ölçümler

   • İzolasyon direnci testleri,

   • Topraklama ve eşpotansiyel süreklilik kontrolleri,

   • Gerekirse termal kamera ile sıcak nokta taramaları.

3. Yangın ve patlama güvenliği açısından

   • Yangın durdurucu malzemelerin çatlayıp çatlamadığı,

   • Ex bölgelerinde usulüne uygun kapatılmamış rezerv girişler, uygunsuz rakorlar.

4. Değişiklik yönetimi (MOC)

   • Her yeni kablo ilavesi ya da sökümü için proje revizyonu, etiket güncellemesi ve risk değerlendirmesinin güncellenmesi.

10. Uygulamada Kontrol Listesi (Özet)

Saha turu yaparken veya tasarım kontrolü yaparken aşağıdakileri “check‑list” gibi kullanabilirsin:

• Kablo seçimi IEC / TS HD 60364 kriterlerine göre akım, kısa devre ve ortam açısından doğrulandı mı? 

• Kablo tavaları ve merdivenleri IEC 61537’ye uygun, yük kapasitesi hesaplanmış mı? 

• Güç ve zayıf akım kabloları için yeterli ayrım / ekranlama yapıldı mı?

• Yangın duvarı ve şaft geçişlerinde yönetmeliğe uygun yangın durdurucu uygulanmış mı? 

• Patlayıcı ortam bölgelerinde Ex sınıflandırması ve Patlamadan Korunma Dokümanı ile uyum sağlandı mı?Tüm kablolar çift taraftan okunabilir şekilde etiketli mi, as‑built dokümanlarla uyumlu mu?

• Kablo tavaları ve tesisat, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamındaki periyodik kontroller listesine alınmış mı?